خاطره­ی کوتاهی از روزهای پر درد تابستان 67

بهناز فرمانبر

از کابین سوم حمام سالن 3 بیرون آمدم. حوله­ام را دور سرم پیچیده بودم و ساک نایلونی لباسم توی دستم بود. با وسواس خاصی شلوارم را تا کرده بودم تا زمین نخورد. همین که پایم را از در بیرون گذاشتم، آزیتا را با اون قد بلند و موهای فری دیدم که جلوی درب دستشویی ایستاده بود و با صدای بلند بهم گفت: «بهناز کجایی؟ آزاده رو هم صدا کردن....»
باورم نمی­شد انگار که منگ منگ بودم. بله امروز 19 مرداد 67 بود. از آن شب لعنتی، یعنی 8 مرداد 67 تقریبا دو هفته گذشته بود. شب جمعه حدود ساعت 5/11 وقتی که تقریباً همه تو بند خواب بودند، بلندگو به صدا در آمد  و 5 نفر را برای بازجویی خواند. فردای آن روز که جمعه بود تقریباً مثل همه روزهای قبل گذشت. فقط نمی­دانستیم که چرا نصفه شب که تا حالا سابقه نداشته کسانی را برای بازجویی خواندند. ولی از شنبه صبح زود بلندگو روزانه چند بار به صدا در می­آمد و تعدادی را برای بازجویی می­خواندند. هم زمان تلفن، ملاقات و روزنامه همه­ی بندها به جز بند ما قطع شد. آینده­ای مبهم در انتظار همه بود. نمی­دانستیم برای چکاری بچه­ها را می­بردند، فقط می­دانستیم که اوضاع خوبی نیست.
با صدای آزیتا به خودم آمدم که دوباره تکرار کرد: «آزاده رو هم صدا کردند!» زبانم بند آمده بود نمی­دانستم چی بگویم درسته که آزاده هم طرفدار مجاهدین بود ولی آخه  برخوردهای تند و تیزی با پاسدارها نداشت،  معمولاً مجاهدهایی رو صدا می­کردند که در زندان مرتب در حال اعتراض بودند. ولی آزاده که سرش به کار خودش بود و فقط مشغول تدریس ریاضی - فیزیک و زبان انگلیسی بود، با اون دیگه چیکار داشتند؟
متأسفانه علیرغم دوستی چند ساله من با آزاده دو هفته بود که با هم حرف نمی­زدیم. چون از وقتی روزنامه بند بالا قطع شده بود، بچه­های بند بالا از من روزنامه می­خواستند و من با هر مشتقی بود از هر اتاق یک برگ می­دزدیدم و به بند بالا می­فرستادم. آزاده با این کار من خیلی مخالفت کرد و از دست من عصبانی شده بود و می­گفت: «مگر شرایط را درک نمی­کنی؟ چرا بند بالا از تو چنین توقعی دارند و تو رو به خطر می­اندازند؟ خوب یه مدت روزنامه نخوانند مگر چی می­شه؟» ولی من به جای این که منظور او را درک کنم فقط بهش گفتم: «واقعاً که یک مجاهدی!» منظورم این بود که چپ­ها رو قبول نداری،  این آخرین حرف ما بود تا روزی که اون رو صدا کردند.
سکوتی مرگبار بر سالن سایه افکنده بود. حدود 14 نفر رو صدا کرده بودند. بچه­ها با چادر و چشم­بند و یک مسواک توی جا دگمه و یک سوزن پایین درز مانتو  آماده شده بودند. بقیه دو طرف راهروی سالن صف بسته بودند.  احضاری­ها از بین دو صف­ روبوسی­کنان خداحافظی می­کردند. همان لحظه شعر آرش «کدامین نغمه می­ریزد»، «کدام آهنگ آیا می­تواند ساخت»، «طنین گام­های استواری را که سوی نیستی مردانه می­رفتند؟»... به ذهنم خطور کرد.  اکنون معتقدم  که واقعاً  هیچ آهنگ، شعر و فیلمی نمی­تواند آن لحظات را به تصویر در آورد. تجربه­ای تلخ و استثنایی، لحظه­ی بدرودی تحمیلی،  بی­صدا و چشم بسته  با انسان­هایی پاک و بی­گناه...  بی هیچ مقاومتی... بی­ هیچ اعتراضی...
من و آزاده رو به روی هم قرار گرفتیم. آزاده سعی می­کرد که من ناراحت نباشم. من لال شده بودم و فقط گفتم: «نه من با تو خداحافظی نمی­کنم، نه تو برمی­گردی...  تو برمی­گردی؟»
تا ظهر آن روز بچه­ها را پشت در ساختمان با چشم بند رو به دیوار نگه داشته بودند. ساعت یک آنها را به هواخوری فرستادند که با چادر و چشم بند فقط یک گوشه بشینند. من هم از سوراخ بین حصار پنجره نگاهشان می­کردم. تا این که ساعت چهار آن­ها را بردند. ولی خدایا کجا می­رفتند آن هم با این عجله که حتی ظرفیت جا به جایی زندانیان را نداشتند.
همین روند ادامه داشت تا روز سوم شهریور که هواخوری دادند. هم زمان چند تا پاسدار زن هم به هواخوری آمدند. از محبوبه اسمش را پرسیدند، بلافاصله که به دفتر بند برگشتند. بلندگوی نحص بار دیگر به صدا در آمد: «محبوبه حاجعلی خیلی سریع برای بازجویی» او آخرین نفری بود که از بند ما رفت. آخرین انتخاب توسط نگهبان­ها.
روزها از پی هم می­گذشت. سکوتی مطلق در بند چیره شده بود. هیچ کس راجع به بچه­هایی که برای بازجویی رفته بودند چیزی نمی­پرسید. این سکوت تا سال­ها بعد هم ادامه داشت.
حدس­های مختلفی از جمله  انفرادی، تنبیهی، گوهردشت، قزل حصار یا حتی تنبیه­های تابوت و کرسی سال­های 61 -62 به ذهن­ها خطور می­کرد ولی احتمال اعدام دسته­جمعی خیلی دور از ذهن­ها بود.  چون همه حکم داشتند یا حکمشان تمام شده بود.
روز بیستم آبان 67 اولین روز ملاقات­ها بود. خواهر آزاده سری اول ملاقاتی­ها بود. وقتی برگشت حالتی گر گرفته داشت و سعی می­کرد خود را خونسرد نشان دهد. با صدای بلند گفت: «آزاده رو اعدام کردند، ساکش رو دادند خونه..... آره آزاده رو اعدام کردند.» یک دنیا سؤال بی­جواب یکهو جواب پیدا کرد. تکلیف همه 142 نفری که از 3 بند زنان برده بودند، یک باره روشن شد. همه را اعدام کرده بودند. با پرسیدن یک سؤال: «اتهامت چیه؟» و پاسخ «مجاهد» یا «منافق» تکلیف همه­ی طرفداران مجاهدین و «نماز خواندن» تکلیف  همه زندانیان چپ را روشن کرده بود.
ولی آزاده چرا؟ او که تندروی نمی­کرد. بله او جزء معدود کسانی بود که جرمش کف پاهاش بود و با دو بار عمل جراحی هنوز خوب نشده بود. جرمش صدای سرفش بود که بر اثر یک سال انفرادی گوهردشت نصیبش شده بود. جرمش آن خاطره­ی شب­های ننگین گوهردشت بود.
ولی خاطره­ی بازجویی­های آزاده با خودش به سینه خاک نرفت. آزاده با اصرارهای طولانی من بالاخره یک شب در هواخوری بند 325  قفل لبش را شکست و تلخ­ترین لحظات شکنجه خودش را برایم باز گفت. دردهایی که به هیچ کس نگفت و من تنها امانت­دار خاطرات بازجویی او هستم و به دنبال راهی نو برای این که دیگر هیچ آزاده­ای زیر شکنجه نرود و هیچ آزاده­ای به جرم عقایدش اعدام نشود. به دنبال حقوق بشر و آزادی.